Chúng ta có buộc phải chết không?
Liệu có sinh vật nào trong vũ trụ này có thể sống mãi...
thả mình trong hành trình vô tận
trên con sông thời gian?
Tập 11: Những kẻ bất tử
Tổ tiên chúng ta đánh dấu thời gian
bằng Mặt Trăng và những vì sao.
Cách đây khoảng 5.000 năm,
những người sống tại đây
là những người đầu tiên chia thời gian
thành các phần nhỏ, giờ và phút.
Họ gọi nơi này là Uruk.
Chúng ta gọi nơi này là I-rắc.
Nơi này nằm ở Lưỡng Hà,
vùng đất giữa sông Tigris và sông Euphrates.
Đô thị ra đời tại đây.
Một trong những chiến thắng vĩ đại nhất loài con người
trong cuộc chiến vô tận chống lại thời gian cũng diễn ra tại đây.
Tại đây, chúng ta học được cách viết.
Cái chết không thể xóa sổ chúng ta nữa.
Chữ viết ban cho chúng ta sức mạnh
du hành qua nhiều thiên niên kỉ
và thầm thì với những người đang sống.
Và người du hành
qua một quãng thời gian dài rộng nhất
chính là vị công chúa người Akkadian này,
con gái của vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử,
nữ tu Mặt Trăng, công chúa Enheduanna.
Enheduanna không chỉ viết thơ
mà cô còn làm một việc
chưa ai từng làm trước đó:
Cô kí tên vào các tác phẩm của mình.
Cô là người đầu tiên
chúng ta biết tới danh tính
và giấc mơ của cô.
Cô mơ về việc bước qua Cánh cổng Diệu kì.
Đây là suy nghĩ Enheduanna gửi tới bạn
từ hơn 4.000 năm trước.
Suy nghĩ này nằm trong tác phẩm của cô mang tên
"Lady of the Largest Heart".
Innana, Kim Tinh,
nữ thần tình yêu, mang theo một định mệnh vĩ đại
trong vũ trụ này.
...trong vũ trụ này.
Uruk cũng nơi là huyền thoại
"The Hero's Journey" được viết nên.
Trước khi có Batman, Luke Skywalker,
Odysseus, trước thời của họ,
có một người đàn ông tên là Gilgamesh.
Ông rời quê hương, lên đường tìm cách đánh bại thời gian.
Thứ ông muốn tìm là phương thức bất tử.
Ông tìm kiếm khắp nơi,
học hỏi được bao tri thức,
khám phá ra bao bí ẩn.
Ông trở về với câu chuyện về thế giới trước cơn Đại Hồng Thủy.
Ông cho xây dựng Bức tường Uruk,
không vị vua kế cận nào có thể sánh được.
Hãy đọc câu chuyện về người đàn ông tên Gilgamesh ấy,
một anh hùng được sinh ra ở Uruk,
người đã trải qua bao gian khổ,
vượt biển,
băng qua đại dương rộng lớn tới tận đường chân trời;
thám hiểm những góc tận cùng của thế giới,
đi tìm phương thức bất tử.
Trong hành trình ấy,
Gilgamesh gặp một nhà thông thái có tên Utnapishtim.
Người này kể với ông câu chuyện về một trận lụt đã phá hủy thế giới,
và việc các vị thần đã chỉ dẫn Utnapishtim
đóng một con thuyền lớn cho gia đình ông và các loài động vật.
Ghi chép cổ xưa nhất còn sót lại của huyền thoại về cơn hồng thủy này
được viết nên tại Lưỡng Hà,
1.000 năm trước khi nó trở thành
câu chuyện của Noah trong Kinh Cựu Ước.
Bạn có thể nói rằng
Gilgamesh đã tìm ra phương thức bất tử.
Ngày nay, chúng ta vẫn đọc Huyền thoại Gilgamesh
và qua mỗi độc giả, ông lại tái sinh.
Tất cả anh hùng, siêu anh hùng từ đó tới nay
đều tiếp bước người hùng đầu tiên ấy.
Đây là một dạng bất tử nữa;
một câu chuyện được truyền giữa các nền văn minh
qua hàng nghìn năm.
Nhưng bản thân sự sống cũng truyền lại câu chuyện của nó
qua hàng tỉ năm.
Thông điệp của sự sống nằm trong mỗi chúng ta,
được ghi trong mỗi tế bào trong cơ thể chúng ta,
bằng thứ ngôn ngữ mọi dạng sống trên Trái Đất đọc được.
Mã gien được viết bằng một bảng chữ cái
chỉ có bốn kí tự.
Mỗi kí tự là một phân tử tạo nên bởi các nguyên tử.
Ba kí tự làm nên một từ.
Mỗi sinh vật là một kì quan
được tự nhiên viết nên và được tiến hóa biên tập,
chỉ dẫn cách chạy và cách sinh sản,
cỗ máy phức tạp của sự sống.
Thông điệp sống còn của sự sống
đã được sao chép trong hơn ba tỉ năm nay.
Nhưng thông điệp này từ đâu tới?
Không ai biết.
Có thể nó tới từ một vũng nước nông, lộ thiên như thế này.
Bằng một cách nào đó, các phân tử giàu cacbon
bắt đầu sử dụng năng lượng để tự nhân bản thô.
Một vài phân tử nhân bản tốt hơn
và để lại nhiều hậu duệ hơn.
Các phân tử dần trở nên phức tạp hơn.
Tiến hóa và sự sống bắt đầu từ đây.
Hoặc có thể sự sống đã bắt đầu
trong nhiệt độ cao ở một miệng núi lửa
nằm dưới đáy biển.
Hay có thể sự sống là một khách quá giang
trước khi tới Trái Đất?
Tôi muốn kể câu chuyện
về một khách lữ hành tới từ một thế giới khác.
Một sáng tháng 6 năm 1911,
cuộc sống yên bình tại ngôi làng Nakhla, gần thành phố Alexandria, Ai Cập,
đột ngột bị phá vỡ.
Một thông điệp tới từ một thế giới khác
được viết trên thiên thạch này.
Nhưng phải 70 năm sau
mới có người đọc được nó.
Năm 1976,
NASA cho hạ cánh hai tàu vũ trụ Viking xuống Hỏa Tinh.
Trong chương trình Cosmos đầu tiên,
Carl Sagan đã đưa chúng ta tới thăm nơi này.
Chúng tôi phát hiện ra rằng khí quyển sao Hỏa
mỏng chưa bằng 1% khí quyển Trái Đất
và phần lớn là CO2.
Nồng độ ni-tơ,
argon, hơi nước và ôxi thậm chí còn ít hơn.
Một vài năm sau,
khi các nhà khoa học phân tích mẫu khí
có trong thiên thạch Nakhla
và các thiên thạch tương tự,
họ phát hiện một sự tương đồng đáng chú ý.
Phần lớn các thiên thạch
là các mảnh vỡ của các tiểu hành tinh.
Nhưng các thiên thạch rơi xuống Nakhla
chỉ có thể tới từ một nơi...
Hỏa Tinh.
Chào mừng tới Hỏa Tinh.
Hơn một tỉ năm trước, một núi lửa đã phun trào tại đây.
Nham thạch của nó nguội lại thành đá.
Hàng trăm triệu năm sau đó,
lũ tràn về, nước lấp kín nơi này.
Một thời gian dài sau trận lũ ấy,
một tiểu hành tinh có kích thước bằng núi Núi Gibraltar
đâm xuống bề mặt Hỏa Tinh,
tạo ra một hố lớn.
Phần lớn mảnh vỡ bị bắn trở lại không gian
và quay quanh Mặt Trời cho tới khi trọng lực
của hành tinh mẹ, Hỏa Tinh, đổi hướng một mảnh vỡ,
khiến nó đâm vào Trái Đất.
Sự xuất hiện của nó làm chao đảo ngôi làng Nakhla nhỏ bé.
Các thiên thạch giống loại ở Nakhla
là các cỗ xe trong hệ thống giao thông liên hành tinh tự nhiên,
hệ thống quyết định đường đi của các thiên thạch giữa các hành tinh.
Một thiên thạch như vậy có thể là nơi trú ẩn an toàn cho món hàng cực nhỏ,
các hạt giống của sự sống.
Mỗi thiên thạch là một con tàu liên hành tinh.
Phần lớn thiên thạch rỗng, có nhiều ngóc ngách nhỏ
nơi sự sống có thể trú ẩn.
Chúng ta đã biết một số vi khuẩn có thể sống sót
trong điều kiện khắc nghiệt của không gian.
Ví dụ là những vi khuẩn này.
Những vi khuẩn này bám trên
bề mặt Trạm vũ trụ Quốc tế 1,5 năm,
đối mặt với nhiệt độ khắc nghiệt, môi trường chân không,
và bức xạ trong không gian.
Vậy mà một vài trong số chúng vẫn sống
khi được đem trở lại Trái Đất.
Các sinh vật này còn đáng kinh ngạc hơn.
Chúng thức dậy sau giấc ngủ say kéo dài tám triệu năm.
Chúng bị đóng băng trong băng ở Nam Cực
hàng triệu năm trước khi loài người xuất hiện.
Vậy mà chúng vẫn sống.
Nếu sự sống có thể chịu đựng không gian khắc nghiệt
trong nhiều thiên niên kỉ,
nó có thể bắt chuyến xe liên hành tinh
để di chuyển giữa các hành tinh.
Rất có khả năng các tổ tiên vi khuẩn của chúng ta
từng ở trong không gian.
Tại sao chúng tôi lại nghĩ vậy?
Trái Đất mới chỉ 4,5 tỉ năm tuổi.
Suốt nửa đầu đời,
cứ vài triệu năm, các tiểu hành tinh cỡ lớn
lại dội xuống Trái Đất.
Những vụ va chạm khủng khiếp nhất làm bốc hơi đại dương
và thậm chí là nung chảy lớp đá trên bề mặt.
Mỗi va chạm này có thể
làm tê liệt hoàn toàn sự sống trên hành tinh
trong hàng nghìn năm.
Nhưng các hóa thạch lại cho thấy
vi khuẩn đã tiến hóa trên Trái Đất
vào chính khoảng đời non trẻ này.
Làm thế nào sự sống có thể sống sót qua một loạt đòn chí mạng này?
Mỗi khi một tiểu hành tinh cỡ lớn
đâm vào Trái Đất, vụ nổ của nó tạo ra một hố lớn,
bắn hàng triệu mảnh vỡ vào không gian.
Nhiều mảnh trong số này mang theo các vi khuẩn.
Một vài trong số vi khuẩn này sống được trong vũ trụ,
trong khi đồng loại ở Trái Đất bị hủy diệt.
Vài trăm năm sau mỗi vụ va chạm,
Trái Đất nguội dần
và nước ngưng tụ thành biển.
Thêm một lần nữa, Trái Đất lại thích hợp cho sự sống.
Trong lúc đó, phần lớn mảnh vỡ được bắn vào không gian
sẽ quay quanh Mặt Trời.
Một vài trong số chúng sẽ tái ngộ Trái Đất,
trở thành các thiên thạch tái thâm nhập bầu khí quyển,
mang theo những chuyến hàng sự sống quý giá,
ươm mầm hành tinh này thêm một lần nữa...
giống như con tàu của Noah vậy.
Điều này có nghĩa là sự sống
không phải làm lại từ đầu sau mỗi thảm họa.
Nó có thể tiếp tục công việc dở dang.
Ngày Hệ Mặt Trời còn non trẻ,
Kim Tinh khá giống Trái Đất.
Nó cũng có biển và có thể là cả sự sống.
Cả Kim Tinh, Trái Đất và Hỏa Tinh đều trao đổi thiên thạch với nhau
sau các vụ va chạm tiểu hành tinh.
Liệu sự sống trên Trái Đất có mang dấu vết nào
của các hành trình liên hành tinh xa xưa ấy?
Tại sao một số vi khuẩn có thể sống sót
trong điều kiện bức xạ cao và chân không của vũ trụ?
Các điều kiện này không tồn tại một cách tự nhiên trên Trái Đất.
Có lẽ các vi khuẩn này muốn nói với chúng ta rằng
vài tỉ năm trước, tổ tiên của chúng đã sống sót qua
các điều kiện tương tự trong không gian.
Chúng ta biết rằng vi khuẩn có thể trú ngụ trong thiên thạch
và sống sót qua hành trình giữa các hành tinh.
Nhưng còn hành trình giữa các ngôi sao thì sao?
Một hành trình liên sao?
Bồ công anh.
Khoảng 30 triệu năm trước,
bồ công anh tiến hóa phương thức gửi thông điệp sự sống của nó
qua không gian và thời gian.
Mỗi hạt là một lính dù tí hon
thả mình trong gió,
mạo hiểm tất cả để tìm một nơi hạ cánh an toàn.
Gió đưa chúng bay cao.
Một hạt bồ công anh có thể du hành hàng chục,
có khi là hàng trăm ki-lô-mét,
thậm chí vượt qua các dãy núi cao.
Tiến hóa đã biến nó thành một tàu bay thượng hạng.
Hạt bồ công anh là một dạng thuyền cứu sinh khác.
Nó đảm bảo sự sống còn của loài này
bằng cách quá giang các luồng không khí tới nơi an toàn.
DNA trong mỗi hạt mang theo một câu chuyện,
đặc điểm và vận mệnh của bông bồ công anh tiếp theo.
Sự sống nhân giống bằng cách truyền lại câu chuyện của nó.
Liệu sự sống có thể sống sót qua hành trình
giữa các ngôi sao?
Khoảng cách giữa các ngôi sao lớn gấp khoảng một triệu lần
khoảng cách giữa các hành tinh.
Không gian rộng lớn đến mức phải mất hàng tỉ năm
một thiên thạch bắn ra từ Trái Đất
mới va chạm với một hành tinh thuộc một hệ mặt trời khác.
Chẳng vi khuẩn nào có thể sống sót
trong điều kiện bức xạ của vũ tụ lâu đến thế.
Nhưng có một giả thuyết hợp lí
về cách sự sống di chuyển giữa các hệ mặt trời.
Các sao trong Ngân Hà bị trọng lực điều khiển
quay trên quĩ đạo khổng lồ quanh trung tâm Ngân Hà.
Ví dụ, Mặt Trời của chúng ta
mất khoảng 225 triệu năm để hoàn thành một vòng quay.
Trong mỗi vòng quay như vậy,
Hệ Mặt Trời của chúng ta đi qua hai hay ba
đám mây liên sao khổng lồ,
mỗi đám mây rộng nhiều năm ánh sáng.
Các thiên hà là các cỗ máy sản sinh hành tinh.
Ngân Hà chúng ta có hơn 100 đám mây khổng lồ như vậy.
Tại đó, khí và bụi ngưng tụ
để tạo nên các sao và hành tinh.
Trong lúc Mặt Trời di chuyển,
bạn đồng hành của nó không chỉ là các hành tinh
mà còn là vô số sao chổi xa xôi.
Khi Hệ Mặt Trời đi qua một đám mây liên sao,
trọng lực của đám mây khổng lồ ấy
sẽ khuấy động các sao chổi nằm ngoài.
Một vài sao chổi sẽ bị kéo ra
khoảng không giữa các sao.
Một số khác sẽ bị kéo vào trong...
rơi về phía Mặt Trời.
Một vài trong số chúng có thể va chạm với các hành tinh.
Vụ va chạm ở tốc độ cao giữa một sao chổi và một hành tinh có bề mặt cứng
sẽ bắn các mảnh vỡ vào vũ trụ.
Nếu hành tinh bị va chạm có sự sống,
nhiều mảnh vỡ sẽ có khách quá giang:
các vi khuẩn sống.
Hàng nghìn năm sau,
các mảnh vỡ bắn ra từ Trái Đất
có thể trở thành các thiên thạch rơi xuống khí quyển các hành tinh mới chào đời
trong đám mây liên sao.
Nếu các vi khuẩn quá giang
tiếp xúc với nước ở dạng lỏng,
chúng có thể hồi sinh và sinh sôi.
Đây có thể là cách sự sống
rơi xuống những nơi không có sự sống.
Mặt Trời rời khỏi đám mây liên sao
sau khi rải rắc hạt giống sự sống
xuống những hành tinh mới chào đời thuộc những hệ mặt trời khác.
Những hành tinh mới chào đời này, giờ mang theo sự sống,
sau đó sẽ rời đám mây mẹ
và đi con đường riêng.
Sau đó, ngôi sao của chúng sẽ đưa chúng
đi qua các đám mây liên sao khác
và tại đó, chúng sẽ ươm giống cho nhiều hành tinh mới khác.
Hãy tưởng tượng quá trình này được lặp lại ở nhiều hành tinh.
Mỗi hành tinh lại mang sự sống tới các hành tinh khác.
Và như thế, như một chuỗi phản ứng chậm, sự sống sẽ sinh sôi
trong khắp Ngân Hà.
Có thể đây là cách sự sống đến với Trái Đất.
Chúng ta vẫn chưa biết chắc.
Liệu có sinh vật nào giống chúng ta ở ngoài kia không?
Liệu họ có hỏi những câu hỏi giống ta không?
Liệu họ có sợ những điều chúng ta sợ?
Liệu họ có những người hùng, huyền thoại?
Nếu họ tồn tại thì họ ở đâu?
Làm sao để họ thông báo sự tồn tại của họ?
Chúng ta đã bắt đầu thông báo sự tồn tại của mình với vũ trụ như thế nào?
Năm 1946, một năm sau khi Chiến tranh Thế giới II kết thúc.
Trí tưởng tượng phong phú
của nhà văn HG Wells hay nhân vật giả tưởng Buck Rogers
cũng chưa thể sánh với trải nghiệm kì diệu
của các kĩ sư Quân đội
ở phòng thí nghiệm tại Belmar, New Jersey.
Trải nghiệm này đã mở ra vô số khả năng
cho khám phá vũ trụ.
Các kĩ sư Hoa Kì
đã phát một sóng radio tới Mặt Trăng
và bắt được sóng dội lại.
Họ gọi thử nghiệm này là Dự án Diana.
Đây là thông điệp vũ trụ đầu tiên
của con người...
một tiếng chuông mê hoặc.
Nếu một người thỏa trí tưởng tượng,
họ có thể nghĩ tới vô số khả năng.
Các tàu vũ trụ chuyên chở người
ở tốc độ hàng nghìn dặm mỗi giờ,
mà chúng ta có thể điều khiển
và kết nối
liên lạc,
bởi giờ chúng ta đã biết ta có thể thoát ra
khí quyển Trái Đất.
Ở tốc độ ánh sáng,
chỉ mất hơn một giây
để một sóng radio tới được bề mặt Mặt Trăng.
Nhưng phạm vi mở rộng của sóng lớn hơn Mặt Trăng rất nhiều.
Phần lớn sóng đi qua nó,
nhưng phần giữa bị dội lại.
Sau hành trình khứ hồi kéo dài 2,5 giây,
sóng này về lại Trái Đất.
Dự án Diana đã phát đi
một chuỗi sóng radio mạnh,
với tần suất 4 giây một sóng,
để "ping" Mặt Trăng.
Phần sóng không chạm vào Mặt Trăng tiếp tục truyền đi.
Nhưng đây mới chỉ là khởi đầu.
Sau Chiến tranh Thế giới II,
các đài truyền hình mọc lên khắp Hoa Kì
và các nước khác trên thế giới.
Thông điệp của Dự án Diana
cùng các tín hiệu phát thanh, truyền hình, radar
của thế kỉ 20
đều di chuyển ra ngoài ở tốc độ ánh sáng.
Các sóng này tạo nên một khối cầu sóng radio lớn,
đi vào không gian về mọi phía.
Bạn có thể nói rằng thế giới chúng ta
đang phát đi câu chuyện của mình.
Tổ tiên chúng ta từng khắc chuyện về Gilgamesh
lên các miếng đất sét,
truyền huyền thoại này tới thế hệ tương lai.
Chúng ta đã mã hóa câu chuyện của mình thành các sóng radio
và phát chúng vào không gian.
Mỗi năm, chúng di chuyển được
một năm ánh sáng
tức 9.000 tỉ ki-lô-mét.
Chúng ta đã phát đi câu chuyện của mình
được hơn 70 năm.
Những sóng ngoài cùng
đã đi qua
hàng nghìn hành tinh thuộc các hệ mặt trời khác.
Nếu bất kì hành tinh nào trong số này
tồn tại một nền văn minh sở hữu kính thiên văn vô tuyến,
có thể họ đã biết về sự tồn tại của chúng ta.
Liệu các hành tinh ấy có đang phát đi
câu chuyện của họ vào không gian không?
Kể từ năm 1960, chúng ta đã lắng nghe
dò tìm các tín hiệu radio ngoài Trái Đất
nhưng vẫn chưa có kết quả gì.
Nhưng công cuộc tìm kiếm của chúng ta còn rời rạc
và bị giới hạn vào một số vùng trời nhất định.
Có thể
chúng ta đã bỏ lỡ tín hiệu ngoài Trái Đất
do tìm sai chỗ
hay vào sai thời điểm.
Chúng ta mới chỉ dò tìm một phần rất nhỏ
các sao trong Ngân Hà.
Và còn một vấn đề nữa...
ở một mức độ nhất định,
chúng ta vẫn bị bó buộc bởi hoàn cảnh thời gian
và hạn chế công nghệ của mình.
Có thể phát thanh và truyền hình
chỉ là các giai đoạn ngắn ngủi
trong tổng quan quá trình phát triển công nghệ của chúng ta.
Khi chúng ta cho rằng các nền văn minh ngoài Trái Đất
đang phát đi tín hiệu vô tuyến,
chúng ta có khác gì các thế hệ trước
mơ tới việc cưỡi đạn đại bác lên Mặt Trăng?
Có thể các nền văn minh cao cấp hơn chúng ta một chút thôi
đã chuyển sang
một phương thức liên lạc khác
mà chúng ta chưa khám phá ra
hay tưởng tượng tới.
Có thể thông điệp của họ
đang ở quanh chúng ta ngay lúc này đây
nhưng chúng ta chưa có phương tiện để hiểu được chúng.
Hay có thể, cho tới trước
hơn 100 năm trước, tổ tiên chúng ta
đã bỏ lỡ tín hiệu radio khẩn khoản nhất
của một thế giới khác.
Nhưng còn một giả thuyết kém lạc quan hơn.
Giống mọi thực thể khác, vòng đời của các nền văn minh
là có giới hạn trước khi chúng suy tàn
vì thiên tai, bạo lực
hay tự hủy diệt.
Khả năng liên lạc được với người ngoài hành tinh
của chúng ta
phụ thuộc vào một câu hỏi quan trọng.
Vòng đời của một nền văn minh là bao lâu?
Tính tới thời của Enheduanna,
tác giả đầu tiên được biết tới,
xã hội văn minh loài người đã hơn 1.000 năm tuổi.
Thế nhưng ngày nay, thành phố tráng lệ của cô chỉ là một hoang mạc.
Chuyện gì đã xảy ra?
Một phần nguyên nhân là hàng loạt cuộc chiến
giữa các thành phố ở vùng Lưỡng Hà.
Các cuộc chiến này dần phá hủy mọi thành tựu của họ.
Họ tôn vinh chiến tranh
và sau cùng, trở thành nạn nhân của nó.
Một nguyên nhân khác
là việc trình độ kĩ thuật
vượt xa hiểu biết về tự nhiên.
Hệ thống tưới tiêu tài tình của họ,
nền móng của các nền văn minh Lưỡng Hà vĩ đại,
lại có một hệ quả không được lường trước.
Hàng năm, nước tưới tiêu đồng ruộng
bốc hơi và để lại muối.
Qua nhiều thế hệ, muối tích tụ
và bắt đầu giết chết cây trồng.
Khoảng năm 2200 trước Công nguyên,
không lâu sau thời của Enheduanna,
tai họa ập xuống...
một trận hạn hán trên quy mô lớn
kéo dài nhiều thập kỉ.
Không có mưa, cây trồng héo úa,
nạn đói và hỗn loạn xảy ra.
Bọn man di xâm lược.
Ở nhiều thành phố, xác chất đầy đường.
Giải thích chỉ có một.
Enlil, vị thần tối cao,
giận dữ bởi một ngôi đền của ông
bị phá hủy.
Người dân Lưỡng Hà chẳng thể biết rằng
tình trạng hạn hán tương tự đang hủy diệt
các nền văn minh chớm nở ở Ai Cập,
Hy Lạp, Ấn Độ,
Pa-ki-xtan và Trung Quốc.
Mọi vị thần trên Trái Đất
hẳn phải giận dữ điều gì lắm.
Tài trí là thế
nhưng người dân ở những nền văn minh này
không hề biết rằng họ đang trải qua
một thay đổi khí hậu đột ngột.
3.000 năm sau, khí hậu
lại thay đổi đột ngột với một nền văn minh rực rỡ khác,
lần này là ở Trung Mỹ.
Nền văn minh Maya
suy tàn khi nó đang ở đỉnh cao,
bị xóa sổ bởi một loạt hạn hán nặng
trong suốt hơn một thế kỉ.
Ngôn ngữ và thần thoại của chúng ta ngày nay
vẫn mang trong mình dấu ấn
của những nền văn minh đã mất ấy.
Ngày nay, chúng ta có một nền văn minh chung.
Nền văn minh này sẽ tồn tại bao lâu?
Có rất nhiều nguyên nhân dẫn tới sự lụi tàn của một nền văn minh.
Trước tiên là các nguyên nhân
chúng ta không thể kiểm soát.
Siêu tân tinh này cách chúng ta 1.000 năm ánh sáng.
Nếu nó ở gần chúng ta hơn,
chẳng hạn như dưới 30 năm ánh sáng,
bức xạ vũ trụ của nó sẽ tàn phá
lớp ozone bảo vệ chúng ta
và hủy diệt nền văn minh loài người.
May mắn thay, không có ngôi sao nào ở gần ta
có thể trở thành siêu tân tinh
trong khoảng vài trăm triệu năm tới.
Cứ khoảng một triệu năm,
một siêu núi lửa lại phun trào trên Trái Đất.
Lần cuối cùng điều này xảy ra là khoảng 74.000 năm trước
tại đảo Sumatra,
ngày nay là In-đô-nê-xi-a.
Lượng tro, đá, và khí độc siêu núi lửa này phun ra
nhiều gấp hàng trăm lần
bất cứ núi lửa nào khác được ghi chép lại.
Dung nham được phun lên từ vỏ Trái Đất
để lại miệng núi lửa
dài 100 ki-lô-mét này,
giờ là một hồ nước.
Núi lửa Toba phun ra hơn 2.500 tỉ khối
tro lên không trung.
Gió về hướng Tây mang tro núi lửa đi khắp Ấn Độ.
Tại đây, nó lắng xuống, cháy âm ỉ
trên khắp tiểu lục địa này.
Vụ phun trào thải một lượng lớn khí sulfur
vào bầu khí quyển.
Kết quả là sương mù trên khắp Trái Đất,
không cho phần lớn ánh sáng Mặt Trời
đi xuống bề mặt hành tinh trong ít nhất là 5 năm.
Nó giống như một ngày nhiều mây kéo dài 5 năm vậy.
Hiện tượng có tên "mùa đông núi lửa" này
gần giống "mùa đông hạt nhân", trừ việc không có phóng xạ.
Nhiệt độ khắp nơi giảm.
Kể cả cây cối và động vật ở vùng nhiệt đới cũng đông cứng,
chết hàng loạt.
Nhưng sự sống rất kiên cường.
Chỉ một vài loài bị đẩy tới tuyệt chủng.
Tổ tiên chúng ta ở Trung Ấn
đã mài lưỡi đá này
vài năm trước khi núi lửa Toba phun trào.
Còn lưỡi đá này
là một trong số hàng chục lưỡi đá được tìm thấy
trong lớp đất nằm trên lớp tro núi lửa.
Điều này cho thấy con người,
kể cả ở vùng chịu ảnh hưởng trực tiếp của núi lửa,
đã sống sót qua được thảm họa này.
Tuy vậy, dân số loài người
đã giảm thiểu đáng kể trước khi hồi phục.
Nếu một vụ phun trào như thế xảy ra ngày mai,
nền văn minh loài người sẽ hứng một đòn mạnh
dù cho loài người vẫn sẽ sinh tồn.
Tôi tưởng tượng rằng
vài trăm năm nữa, công nghệ
sẽ cho phép ta rút cạn
năng lượng của một siêu núi lửa nguy hiểm
trước khi nó phun trào.
Chúng ta có thể sử dụng năng lượng ấy vào mục đích khác.
Cứ khoảng một triệu năm, một tiểu hành tinh cỡ nhỏ
lại va chạm với Trái Đất,
tạo ra hiệu ứng hủy diệt tương tự.
Với trình độ công nghệ, khoa học hiện tại,
chúng ta có thể ngăn chặn một tiểu hành tinh.
Chúng ta có thể dự đoán nó trước nhiều năm,
gửi một tàu vũ trụ lên đó
để làm lệch đường đi của nó.
Với trình độ công nghệ của 1.000 năm tới,
biết đâu ta còn có thể giảm nhẹ tác động chết người
của một vụ nổ siêu tân tinh gần đây lên khí quyển Trái Đất.
Nhưng nếu
mối đe dọa ấy vô hình thì sao?
Nếu như không ai nhìn thấy nó?
Kể từ Columbus,
người châu Âu, những kẻ xâm lược châu Mĩ,
có một vũ khí bí mật mà bản thân họ cũng không biết tới.
Họ mang theo vi khuẩn và virus
của các bệnh dịch chết người như đậu mùa,
những bệnh người châu Mĩ bản xứ chưa từng mắc phải.
Người châu Âu cứ tưởng rằng
lòng dũng cảm, cùng vũ khí và văn hóa hiện đại hơn
đã giúp họ chinh phục Thế giới mới.
Nhưng kẻ xâm lược thực sự
là tập đoàn dịch bệnh đã đi trước một bước,
lan truyền và giết chết 9/10 người Anh-điêng
ở Bắc, Trung và Nam Mĩ.
Các nền văn minh vĩ đại ở Thế giới Mới
gục ngã trước cuộc tàn sát của các vi khuẩn xâm lược.
Nếu không có đoàn quân vô hình này,
Cortez và quân đội ông này
khó lòng thắng lợi.
Còn những nền văn minh tự hủy diệt chính nó thì sao?
Các cấu trúc kinh tế của chúng ta ra đời vào thời
chúng ta vẫn tưởng rằng không khí, sông ngòi, biển cả, đất đai
là vô tận.
Chúng ta phát triển những cấu trúc này rất lâu trước khi nhận ra
Trái Đất nhỏ bé đến thế nào.
Các cấu trúc này giống nhau ở một điểm...
Chúng đều theo đuổi lợi nhuận.
Do thế, chúng chỉ để ý tới lợi ích ngắn hạn.
Các cấu trúc kinh tế phổ biến hiện nay,
bất kể nền tảng tư tưởng của chúng là gì,
đều không có chức năng
bảo vệ hậu duệ
100 năm sau,
chứ chưa nói tới 100.000 năm sau, của chúng ta.
Ở một khía cạnh, chúng ta bỏ xa
người dân Lưỡng Hà cổ đại.
Không như họ, chúng ta biết điều gì đang xảy ra với Trái Đất.
Ví dụ, chúng ta đang thải khí gây hiệu ứng nhà kính
vào khí quyển ở một mức chưa từng thấy trên Trái Đất
trong một triệu năm nay.
Các nhà khoa học đều nhất trí
rằng chúng ta đang làm mất cân bằng khí hậu.
Thế nhưng, xã hội chúng ta dường như vẫn muốn chối bỏ điều này,
một dạng liệt.
Tồn tại một nghịch lí giữa những điều chúng ta biết
và những điều chúng ta làm.
Ta có thể định nghĩa trí thông minh
là khả năng thích nghi với thử thách.
Nếu trí thông minh vượt trội là đặc điểm của loài người
thì chúng ta cần sử dụng nó
giống như các loài khác đang tận dụng ưu thế nổi trội của chúng vậy,
để đảm bảo sự sống của hậu duệ các loài,
bộ gen của chúng được truyền lại,
và bảo vệ môi trường đang nuôi sống chúng ta.
Trí thông minh loài người không hoàn hảo
và mới được khai phá.
Việc trí tuệ chúng ta có thể bị chèo kéo, lấn át,
hay làm biến chất bởi các tác nhân tâm lý khác,
đôi lúc ngụy trang trong lốt ánh sáng lý tưởng,
là điều đáng lo ngại.
Nhưng nếu trí tuệ là lưỡi dao duy nhất của chúng ta
thì chúng ta phải học cách sử dụng nó tốt hơn,
mài sắc nó,
hiểu được những hạn chế và khuyết điểm của nó,
như cách loài báo di chuyển thật khẽ trước khi bắt mồi,
như cách loài bọ que ngụy trang,
biến nó thành công cụ sinh tồn của chúng ta.
Làm được thế, chúng ta có thể giải quyết
gần như mọi vấn đề có thể xuất hiện
trong 100.000 năm tới.
Chúng ta đã tới nơi
giấc mơ bất tử của tổ tiên chúng ta
và vật lý thiên văn hiện đại gặp nhau.
Một thiên hà hình ê-líp khổng lồ
giống như... Florida vậy.
Tại đây, ta có thể tìm thấy những ngôi sao già nhất trong vũ trụ.
Đây là một sao lùn đỏ,
nhỏ và mờ hơn Mặt Trời của chúng ta.
Tính tới hiện tại, sao lùn đỏ là loại sao phổ biến nhất trong vũ trụ.
Không như Mặt Trời, ngôi sao đã đi hết một nửa
quãng đời 10 tỉ năm,
sao lùn đỏ sẽ tiếp tục cung cấp ánh sáng và hơi ấm
cho các hành tinh quanh nó trong vài nghìn tỉ năm nữa,
nhiều hơn tuổi đời hiện tại của vũ trụ
hàng trăm lần.
Các sinh vật có trí thông minh sẽ làm gì
nếu họ có vô tận thời gian
để khám phá vũ trụ?
Có lẽ họ sẽ tìm cách mở đường tắt
trong không-thời gian
để du hành giữa các thiên hà
ở tốc độ nhanh hơn ánh sáng.
Có lẽ họ sẽ tạo ra các vũ trụ mới
trong các thí nghiệm nhân tạo hay khoa học.
Không ai, ít nhất là không ai trên Trái Đất này,
biết được những kẻ bất tử sẽ làm gì.
Nếu một người thỏa trí tưởng tượng.
Còn chúng ta thì sao?
Tương lai của chúng ta sẽ thế nào?
Quyển lịch vũ trụ
của 14 tỉ năm sau sẽ trông như thế nào?
Quyển lịch vũ trụ đầu tiên
tính từ khi vũ trụ sinh ra
cho tới hiện tại.
Quyển lịch vũ trụ của 14 tỉ năm sau
sẽ trông như thế nào?
Giống quyển lịch quá khứ,
mỗi tháng trong quyển lịch tương lai
là khoảng một tỉ năm;
mỗi ngày là khoảng 40 triệu năm.
Khoa học cho phép chúng ta dự đoán
một số sự kiện thiên văn nhất định
trong tương lai xa xôi khó tưởng này.
Ví dụ như cái chết của Mặt Trời.
Khoảng 5 tỉ năm nữa,
Mặt Trời sẽ dùng hết hiđrô,
nguyên liệu hạt nhân của nó,
và trở thành một sao khổng lồ đỏ.
Nghe thật buồn
nhưng nếu chúng ta sử dụng trí tuệ của mình, hậu duệ loài người
trong tương lai xa xôi ấy đã từ lâu rời khỏi
các thế giới sẽ mất của Mặt Trời.
Ai biết được đấy?
Loài người có quá nhiều biến động,
quá nhiều bất bênh
để đưa ra các nhận định khoa học về tương lai.
Nhưng chúng ta vẫn có thể mơ.
Kỉ nguyên vàng son tiếp theo của các thành tựu loài người
bắt đầu tại đây và chính lúc này,
ngày đầu tiên của lịch vũ trụ tiếp theo.
1/10 giây trong tương lai,
chúng ta sẽ hiểu rõ sự khiêm nhường của Trái Đất
và học được cách chia sẻ hành tinh nhỏ bé này.
Động cơ đốt trong cuối cùng
sẽ được cho vào viện bảo tàng
và các tác động của thay đổi khí hậu sẽ đảo ngược và biến mất.
1/5 giây trong tương lai,
không ai phải chết vì đói nghèo nữa.
Trái Đất sẽ là một tổ chức tự cung tự cấp,
có thông tin liên lạc lẫn nhau.
Nửa giây trong tương lai,
chỏm băng ở hai cực sẽ trở lại trạng thái
của thế kỉ 19,
và khí hậu sẽ tiếp tục dễ chịu và ôn hòa
trong 1,5 phút vũ trụ tiếp theo,
tức 40.000 năm.
Vào thời điểm chúng ta có thể
định cư ở hệ hành tinh gần nhất thôi,
con người đã thay đổi.
Sự chuyển tiếp của bao thế hệ
thay đổi chúng ta.
Hoàn cảnh buộc chúng ta thay đổi.
Con người là một loài có thể thích nghi.
Những người đi tới hệ sao Alpha Centauri
và các hệ sao gần đây khác trên con tàu liên sao
sẽ không phải là chúng ta,
mà là một giống loài rất giống chúng ta
nhưng sở hữu nhiều ưu điểm và ít nhược điểm của chúng ta hơn,
tự tin hơn, có tầm nhìn xa trông rộng hơn,
tài giỏi hơn và thông thái hơn.
Bên cạnh những điểm yếu,
hạn chế và thiếu sót của chúng ta,
con người có thể làm nên những điều vĩ đại.
Những kì tích mới nào, không tưởng ngày nay,
thế hệ con người tiếp theo và tiếp theo nữa
sẽ làm được?
Trong thế kỉ hay thiên niên kỉ tiếp theo,
giống loài du mục chúng ta
sẽ đi được bao xa?
Những hậu duệ xa xôi của chúng ta,
an toàn cư trú trên nhiều hành tinh
trong hệ Mặt Trời và hơn thế nữa,
sẽ đoàn kết với nhau bởi cội nguồn chung,
bởi tình cảm với hành tinh mẹ,
và bởi hiểu biết rằng, dù các dạng sống khác có thế nào
thì tất cả con người trong vũ trụ này
đều tới từ Trái Đất.
Họ sẽ nhìn lên bầu trời, nheo mắt tìm kiếm
một dấu chấm nhỏ màu xanh nước biển.
Họ sẽ ngỡ ngàng
trước mái nhà mỏng manh của chúng ta ngày nào,
trước tuổi thơ dễ bị tổn thương,
trước khởi đầu khiêm tốn,
trước bao dòng sông chúng ta đã phải vượt qua...
trước khi chúng ta tìm được đường đi.
Biên dịch: tieu_dao_tac tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos